Ostatnie słowo należy do gminy, gdyż istotnie wpływa na możliwość lokalizacji elektrowni wiatrowej. To rada gminy uchwala miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego. Nie oznacza to jednak, że gmina samodzielnie rozstrzyga cały proces inwestycyjny. Poza uchwałą planistyczną wymagane są także m.in. decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach, pozwolenie na budowę oraz uzgodnienia i zgody właściwych organów
Wynika to z kilku ustaw. Prawo energetyczne zobowiązuje gminy do planowania i organizowania zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe na swoim terenie. Z kolei ustawa o samorządzie gminnym zalicza zaopatrzenie mieszkańców w energię elektryczną, cieplną i gaz do zadań własnych gminy. Samorządy realizują te zadania zgodnie z dokumentami planistycznymi i strategią rozwoju. Przepisy te nie przyznają jednak gminie ogólnej kompetencji do samodzielnego zatwierdzania każdej inwestycji wiatrowej. Określają przede wszystkim zadania gminy w zakresie lokalnego planowania i organizacji zaopatrzenia w energię.
Najważniejsza dla lądowych wiatraków jest jednak tzw. ustawa wiatrakowa (ustawa o inwestycjach w zakresie elektrowni wiatrowych). Określa m.in., gdzie mogą być lokalizowane turbiny, w jakiej odległości od zabudowy mieszkaniowej oraz na jakich zasadach można je budować i modernizować. Po nowelizacji z 2023 r. podstawowa zasada 10H nadal obowiązuje, ale w określonych warunkach może zostać zmodyfikowana w miejscowym planie, z zachowaniem ustawowego minimum 700 metrów.
Kluczowa zasada: nowa elektrownia wiatrowa może powstać wyłącznie na podstawie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego (MPZP), w tym zintegrowanego planu inwestycyjnego (ZPI). Plan uchwala rada gminy, a wcześniej odbywają się konsultacje społeczne – mieszkańcy mogą zgłaszać uwagi i realnie wpływać na ostateczne decyzje.
Mieszkańcy mają głos
Zanim ruszy budowa, inwestor musi uzyskać decyzję o środowiskowych uwarunkowaniach. W ramach postępowania środowiskowego właściwy organ ustala, czy dla konkretnej inwestycji konieczne jest przeprowadzenie pełnej oceny oddziaływania na środowisko. Jeżeli OOŚ jest wymagana, analizuje się m.in. wpływ inwestycji na ludzi, zwierzęta, rośliny, wodę, powierzchnię ziemi, krajobraz i klimat akustyczny. Bez tej decyzji nie da się uzyskać kolejnych zgód, w tym pozwolenia na budowę.
Mieszkańcy i organizacje społeczne mają zagwarantowany udział w tej procedurze: mogą zapoznać się z dokumentacją oraz składać uwagi i wnioski. Samo złożenie uwag nie przesądza jednak o wyniku postępowania. Organ powinien je rozpatrzyć i odnieść się do nich w ramach uzasadnienia rozstrzygnięcia.
Ile metrów od domów?
Zasady lokalizacji wiatraków w ostatnich latach wyraźnie się zmieniły. W 2016 r. wprowadzono zasadę 10H: turbina musiała stać od domów w odległości co najmniej dziesięciokrotności swojej wysokości, co w praktyce zablokowało nowe inwestycje. Nowelizacja z 2023 r. pozwoliła gminom zmniejszyć tę odległość w planie miejscowym – maksymalnie do 700 metrów. Próba obniżenia progu do 500 m przepadła w sierpniu 2025 r. po wecie prezydenta, dlatego na gruncie obowiązujących przepisów ustawy wiatrakowej ustawowe minimum odległości od zabudowy mieszkaniowej wynosi 700 metrów, przy czym zasada 10H pozostaje regułą podstawową, którą plan miejscowy może w określonych warunkach modyfikować.
Pieniądze dla gminy
Głównym źródłem dochodów gminy z wiatraków jest podatek od nieruchomości. Płaci się go od części budowlanych elektrowni, w szczególności elementy konstrukcyjne wskazane w przepisach podatkowych. W praktyce może to obejmować m.in. fundament i wieżę. W odniesieniu do budowli podatek wynosi co do zasady 2% ich wartości ustalonej zgodnie z ustawą o podatkach i opłatach lokalnych. Nie jest to stawka ustalana przez radę gminy w granicach stawki maksymalnej tak jak w przypadku wielu kategorii gruntów i budynków. Grunt związany z inwestycją jest opodatkowany odrębnie, według właściwej stawki za metr kwadratowy, określanej z uwzględnieniem limitów ustawowych i uchwały rady gminy.
Osobno opodatkowany jest grunt pod turbiną. Przykład? Do budżetu gminy Potęgowo, gdzie działa największa farma wiatrowa w Polsce, trafia z tego tytułu ok. 4,6 mln zł rocznie. Gmina może też zyskać na udziałach w PIT i CIT – o ile inwestycja przynosi nowe miejsca pracy lub firmy działające na jej terenie. Do tego dochodzą korzyści pośrednie, jak ożywienie lokalnego rynku pracy i usług, oraz dobrowolne wsparcie, którego inwestorzy udzielają gminom i mieszkańcom.
Prąd z wiatraka dla mieszkańców
Inwestor realizujący inwestycję wiatrową powinien przeznaczyć co najmniej 10% mocy zainstalowanej tej elektrowni do objęcia przez mieszkańców gminy, aby mogli oni korzystać z energii w formule prosumenta wirtualnego. Obowiązek ten został wprowadzony nowelizacją ustawy o inwestycjach w zakresie elektrowni wiatrowych z 9 marca 2023 r., a przepisy dotyczące tego mechanizmu weszły w życie 2 lipca 2024 r. Nie obejmuje on jednak wszystkich inwestycji – zgodnie z przepisami przejściowymi nie stosuje się go do inwestycji, dla których pozwolenie na budowę uzyskano przed 1 lipca 2027 r.
Mieszkaniec, który dobrowolnie przystąpi do odpowiedniej umowy, nie nabywa udziałów w spółce będącej właścicielem farmy, lecz uzyskuje status prosumenta wirtualnego i prawo do rozliczania energii przypisanej do objętej części mocy. Mieszkaniec, który obejmie udział w farmie, zostaje tzw. prosumentem wirtualnym na okres do 15 lat. Jego udział może wynieść maksymalnie 2 kW na jeden punkt poboru energii.
Mimo to mieszkańcy wciąż mają niewiele narzędzi, by bezpośrednio korzystać z inwestycji w swoim sąsiedztwie. Formuła prosumenta wirtualnego działa od 2 lipca 2024 r. i pozwala rozliczać energię wytworzoną w instalacji położonej poza miejscem jej zużycia – początkowo jednak tylko w obrębie jednego operatora sieci. Jak zauważają autorzy raportu, to rozwiązanie może znacząco zwiększyć społeczną akceptację wiatraków, ale wciąż jest na wczesnym etapie. Hamulcem jest Centralny System Informacji Rynku Energii (CSIRE), niezbędny do rozliczeń prosumentów wirtualnych i społeczności energetycznych. Produkcyjne uruchomienie systemu przewidziano na 19 października 2026 r., ale najwięksi operatorzy sieci – m.in. PGE Dystrybucja, Tauron Dystrybucja, Enea Operator i Energa-Operator – nie dołączyli do systemu w tym terminie. Dlatego pełne wykorzystanie tego modelu będzie zależało nie tylko od samego statusu prawnego prosumenta wirtualnego, lecz także od gotowości systemów operatorów i zasad wymiany danych.
„Na dezinformację najlepiej odpowiadać faktami. Dlatego uruchomiliśmy serwis www.faktyowiatrakach.pl. To miejsce, w którym mieszkańcy, samorządowcy i dziennikarze szybko znajdą rzetelne odpowiedzi: co wiatraki dają gminom i jak wpływają na ceny prądu oraz bezpieczeństwo energetyczne Polski. Oddzielamy fakty od mitów i pokazujemy, jak rozpoznać manipulację. Zanim wyrobimy sobie zdanie o wiatrakach, sprawdźmy dane” – podkreśla Małgorzata Żmijewska-Kukiełka, prezes Fundacji Green Transition Hub.
Więcej informacji na:
